Prof. Jan Miodek: Kciuk i... chrzest

Redakcja
prof. Jan Miodek
prof. Jan Miodek
Kiedy w żywej mowie i w tekstach pisanych spotykam się z rzeczownikiem kciuk – nazwą wielkiego palca u ręki, nie mogę nie skojarzyć etymologicznie tego rzeczownika z serią wyrazową chrzcić, chrzest, chrześcijanin, chrześcijaństwo. A dlaczego?

Ano dlatego, że najprawdopodobniejszy wywód historyczny kciuka, proponowany chociażby przez „Słownik etymologiczny języka polskiego” z r. 2005 prof. Wiesława Bo-rysia, wiedzie do dawniejszych nieuproszczonych postaci krzciuk albo krściuk, te zaś, utworzone za pomocą rzadkiego przyrostka -uk, należałoby wyprowadzić od staropolskiego czasownika krzcić//krścić. Jakie jest zatem prymarne znaczenie krzciuka//krściuka, późniejszego kciuka? – Nietrudno je określić: to „ten, który chrzci” (jak wiadomo, w czasie chrztu kapłan właśnie wielkim palcem, czyli kciukiem, umoczonym w oleju świętym, namaszcza dziecko – robiąc znak krzyża).

Bo teraz należałoby powiedzieć, że i chrzcić, i chrzest, i chrześcijanin, i chrześcijaństwo to pierwotnie formy nie z nagłosowym ch-, dziś nas wszystkich obowiązujące, ale z k – takim, jakie przetrwało w kciuku! Ten stan fonetyczny potwierdzają teksty staropolskie: „Każdy krześcijan” (Kazania gnieźnieńskie z końca XIV w.), „Za zbawienie wszech krześcijanów” (Psałterz puławski z końca XV w.). Postać krztu cytuje „Słownik warszawski” z lat 1900--1927 jeszcze z Wacława Potockiego (1621-1696), a ze Stanisława Orzechowskiego (1513-1566) – nawet krstu. Mało tego, w „Słowniku języka polskiego” wydanym przez Maurycego Orgelbranda w r. 1861 w Wilnie hasła krzest i krzestny figurują jako równorzędne warianty brzmień chrzest, chrzestny (ale mamy tam już tylko chrześcijanina i chrześcijaństwo).

Dopowiedzmy, że pierwotne k- dochowało się w gwarowym brzmieniu krzesny (popularnym na Podhalu), a także w języku rosyjskim, gdzie funkcjonują kriest – „krzyż”, kriestit – „chrzcić”, kriestjanin – chłop”.
Porównanie z tymi ostatnimi postaciami wyjaśnia wszystko: nasze prymarne formy krzcić, krzest, krześcijanin, krześcijaństwo miały nagłosowe k-, bo są związane ze starosłowiańskimi podstawami krist – „krzyż” i kristiti – dosł. „znaczyć krzyżem”. Inaczej mówiąc: krześcijanin i krześcijaństwo pochodzą od krztu, a ten od czasownika kristiti (od krist – dzisiejszy krzyż). Pod wpływem brzmieniowego podobieństwa i skojarzenia z Chrystusem (krist – Christ) stare słowa ustąpiły tym z nagłosowym ch- i dziś mamy: chrzcić, chrzest, chrzestny, chrześcijanin, chrześcijaństwo. Można więc mówić o pośrednim, ale tylko pośrednim, wpływie Chrystusa na współcześnie obowiązujące formy wyrazowe.

W innych językach związek Chrystusa z chrześcijaninem, chrześcijaństwem jest oczywisty, np. w niemieckim: Christus – Christ, Christentum czy angielskim: Christ – Christian, Christianity.
Dodajmy na koniec, że również pod wpływem słów z wtórnym nagłosowym ch- zakrystia (niem. Sakristei, ze starowłoskiego sacristia, od sacrista – „sługa kościelny, zakrystian”) w ustach wielu Polaków – także księży – przekształca się w „zachrystię” – z niepoprawnym „ch”.

Rekordowa cena za zaginiony obraz Matejki.

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3