Prof. Jan Miodek: Przesunąć na maj i rozbić Śląsk

Prof. Jan Miodek
Profesor Jan Miodek
Profesor Jan Miodek
O tym, że dzieci tworzą konstrukcje składniowe typu "wytrzyj nosa", "zawiąż buta", "kup komputera" - z takim biernikiem, jaki mają rzeczowniki żywotne, czyli równym dopełniaczowi, mówię i piszę bez przerwy (formy poprawne: wytrzyj nos, zawiąż but, kup komputer).

Profesor Jan Miodek w internecie (czytaj mnóstwo porad)
Że tendencja ta ogarnia swym zasięgiem coraz większą liczbę osób dorosłych, także trudno nie wspomnieć, gdy się chociażby obserwuje, jak tradycyjne syntagmy w rodzaju zdobyć hat trick, uzyskać walkower czy polecać bestseller zamieniane są na połączenia "zdobyć hat tricka", "uzyskać walkowera", "polecać bestsellera". W tekstach internetowych znalazłem ostatnio dwa przykłady ekstremalne - chciałoby się powiedzieć, a mianowicie zdania: "Ten zakup przesunęłam na maja" i "Pod koniec kwietnia Zagłębie rozbiło Śląska".
W punkcie wyjścia dziejów polszczyzny czwarty przypadek wszystkich rzeczowników rodzaju męskiego - żywotnych i nieżywotnych - był równy pierwszemu: syn szanował ojciec, dziadek kochał wnuk, wychodziło się za mąż, ręczyło się za mąż, kryło się za mąż, a pies gonił kot - tak jak obywatel szanował urząd, rzemieślnik kochał swój zawód, wychodziło się za dom i wyrzucało się coś za płot.

Ponieważ jednak szyk w naszym języku był od wieków dowolny, czyli podmiot nie musiał zawsze stać na pierwszym miejscu w zdaniu (matka kocha córkę, ale równie dobrze córkę kocha matka), syntagmy typu syn szanuje ojciec, dziadek kocha wnuk czy pies goni kot nie były jednoznaczne: kto kogo szanuje?, kto kogo kocha?, które ze zwierząt goni, a które jest gonione? By je ujednoznacznić, od pewnego momentu biernik rzeczowników żywotnych stał się równy dopełniaczowi: syn szanuje ojca, dziadek kocha wnuka, pies goni kota albo ojca szanuje syn, wnuka kocha dziadek, a kota goni pies.
Oczywiście, także ręczy się za męża, kryje się za męża i tylko w bardzo często używanym zwrocie wyjść (wychodzić) za mąż zachował się pierwotny stan składniowy - biernik równy mianownikowi (we wszystkich językach świata formy najczęściej używane zmieniają się najwolniej).

Rzeczowniki nieżywotne w zasadzie utrzymały biernik równy mianownikowi, ale od dawna status normy mają takie połączenia, jak palić papierosa, tańczyć walca, kupić opla, wygrać seta, grać w tysiąca - też z biernikiem równym dopełniaczowi i ciągle tych wyjątków przybywa (można np. jeść sznycla, kotleta, banana, ananasa, choć poprawne są również dawne zwroty jeść sznycel, kotlet, banan, ananas). Od razu biernik równy dopełniaczowi miał pilot - urządzenie do przełączania kanałów telewizora (daj pilota, połóż pilota), a i formuły nadać, do-stać esemesa, maila są częstsze niż nadać, dostać esemes, mail.

Język dzieci - swoista projekcja języka jutra - prowokuje do przypuszczeń, że w przyszłości biernik wszystkich rzeczowników rodzaju męskiego zrówna się z dopełniaczem, a potwierdzeniem tej prognozy są ekstremalne, jak je nazwałem, przykłady z początku dzisiejszego odcinka: "przesunąć na maja", "rozbić Śląska". Oczywiście, w zgodzie z normą są postacie przesunąć na maj, rozbić Śląsk.

FLESZ: Polacy żyją krócej. Co nas zabija?

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze 8

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

G
Gość

..wychodzić za męża..

G
Gość

...wychodzi się za męża...

A
Adam

Jeśli wierzyć Wikipedii, która powołuje się na Wielki słownik poprawnej polszczyzny z 2010 roku, to:

"Część rzeczowników przyjmuje w bierniku formę równą dopełniaczowi. Należą do nich:
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki żywotne (komara, łosia);
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki określające osoby zmarłe i istoty nadprzyrodzone (nieboszczyka, topielca, wampira);
- w liczbie pojedynczej nazwy tańców, gier, wyrobów fabrycznych, figur szachowych i kart, wielu potraw, owoców, grzybów (poloneza, badmintona, papierosa, pionka, hamburgera, ananasa, rydza)
- w liczbie pojedynczej rzeczowniki nieżywotne, wchodzące w skład utartych związków frazeologicznych (utrzeć nosa, dać drapaka);
- w liczbie mnogiej wszystkie rzeczowniki męskoosobowe (lekarzy, zwycięzców, uczniów)."

"Wytrzeć nos", ale "utrzeć nosa". :-) Ja konsekwentnie mówię: "kupić laptopa", a nie "kupić laptop", bo to brzmi jak "Monika Lewiński" itp.

g
gg

myślę,że pora na emeryturę,skoro chce Pan jechać "na Bielany".

b
blbry

Może by tak jakieś przecinki, bo nie da się czytać tego tekstu o poprawnej polszczyźnie...

S
Sz.P. Małgorzata Kozioł

Nie ma dla mnie w słowa no !!!!!!!!! tylko tak !!!!!!!!!!!!! i nie mówi się że idę na miasto tylko do miasta tak !!!!!!!!!!!! jak można wejść na miasto albo idę po zakupy a nie na zakupy tak !!!!!!!!!!!!!! nie mówi się no właśnie tylko beż słowa mówi się właśnie albo odbieram telefon bo ktoś do mnie dzwoni to mówie tak słucham a nie no słucham tak !!!!!!!!!!!!! czy no !!!!!!!!!!!!!

t
ty,

głupiaś ty, Małgośka! A kup sobie za 2,40 gazetę i masz za darmo, a przy okazji dyżury szpitali.

Ś
Świtezianka

Nie będę płacić za doczytanie artykułu do końca! Nie obchodzi mnie już, co Miodek chce mi sprzedać.

Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3