18+

Treść tylko dla pełnoletnich

Kolejna strona może zawierać treści nieodpowiednie dla osób niepełnoletnich. Jeśli chcesz do niej dotrzeć, wybierz niżej odpowiedni przycisk!

Jan Miodek: Nie bez kozery, od siedmiu boleści, pal go sześć

Prof. Jan MiodekZaktualizowano 
fot. Tomasz Hołod
Dość często używane wyrażenie nie bez kozery znaczy tyle, co "nie bez powodu, przyczyny": "No, że pan bywa w naszym domu, to jest nie bez kozery" (Antoni Słonimski, "Murzyn warszawski"), "Prosisz mnie o to nie bez kozery", "Nie bez kozery to zrobił". W codziennym obiegu komunikacyjnym nie ma jednak samego słowa kozera. Co ono właściwie znaczy? Czy to dawny wariant powodu, przyczyny? - pytają często użytkownicy polszczyzny.

Proszę sobie wyobrazić, że w dawnym języku kozera (występujący też w postaciach wariantywnych kozyra, kozernik) oznaczał "gracza, szulera". Pisał np. Mikołaj Rej (1505-1569): "Tracą czas opilcy, ożralcy, kozerowie", "Kozernikowi dasz karty". Ale była też kozera odpowiednikiem dzisiejszego atutu, poparcia: "Kiedy na mnie tą poszedł kozerą" - czytamy u Wacława Potockiego 1626-1696).
Dopiero gdy utrwalił się pochodzący z francuskiego atut - fr. a tout "do wszystkiego" (jak i kier - fr. coeur "serce", trefl - trefle "koniczyna", karo - carreau "kwadracik", pik - pique "pika"), kozera przestała funkcjonować w grach karcianych, choć "Uniwersalny słownik języka polskiego" pod red. prof. Stanisława Dubisza z roku 2003 - nie wiem, dlaczego bez kwalifikatora przestarzałości, dawności - znaczenie "kolor atutowy lub karta w kolorze atutowym; atut" w drugim tomie przytacza.

Urobiono zaś kozerę od kozy (kontynuant praindoeuropejskiego ag). Jak informuje "Słownik etymologiczny" Aleksandra Brücknera z roku 1927, przeszła ona na Ruś, a także dotarła do Rumunii i do Turków. Na Rusi kozyrkiem nazwano "kołnierz", "ubiór głowy", "daszek u czapki", a kozyrit’ znaczy "stawiać się hardo".

Wiele osób pytało mnie już także, dlaczego posługujemy się wyrażeniem od siedmiu boleści - znaczącym tyle, co "marny, lichy" (pracownik od siedmiu boleści, specjalista od siedmiu boleści). Najprawdopodobniej jest to nawiązanie do siedmiu bolesnych wydarzeń w życiu Matki Boskiej: proroctwa Symeona, ucieczki do Egiptu, trzech dni poszukiwania dwunastoletniego Jezusa w Jerozolimie, spotkania Jezusa w drodze na Kalwarię, stania u stóp krzyża, zdjęcia Jezusa z krzyża i złożenia w grobie.

Dodajmy, że 15 września Kościół obchodzi liturgiczne wspomnienie Najświętszej Marii Panny Bolesnej, a Mszał Rzymski św. Piusa V (tzw. trydencki), którym posługują się wspólnoty tradycjonalistów katolickich, nazywa ten dzień świętem Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny.

A jaka jest proweniencja wykrzyknienia pal go sześć! - "a niech tam, mniejsza o to, wszystko jedno, dajmy spokój". - Przyjmuje się, że były to słowa skierowane do kata, oprawcy, który miał skazańca przypalać żelazem. Kiedy słyszał takie polecenie, przypalał ofiarę podaną liczbę razy. Nikt nie wytrzymywał więcej niż dwu-, trzykrotnego przypalania, dlatego okrzyk pal go sześć mógł oznaczać, że skazańcem nie trzeba się już przejmować. A mnie w tym momencie ciarki przechodzą po plecach.

polecane: Flesz - e-papieros zagraża zdrowiu

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze 5

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

G
Gość

Według moich informacji owo "pal go sześć" jest innego pochodzenia: jest eufemizmem zastępującym wyraz "diabeł" lub "diabli" (oba sześcioliterowe). Podobnie jak dzisiaj eufemizm "cztery litery" zastępuje inne niepożądane słowo. W sumie wizja ognia wiecznego jest jeszcze bardziej makabryczna, ale przynajmniej mówiący jedynie życzy komuś takiego losu, a nie wydaje katu bezpośrednich poleceń.

L
Luna

Zaraz, czy pan zaczął zdanie od "A" ? (ostatnie zdanie)
Powtarzano nam w szkole jak mantrę, że pod żadnym pozorem nigdy nie można zaczynać zdania
od "A" i innych tego pokroju. Jest pan moim ortograficznym idolem, proszę tego nie psuć :(

p
piotrek

co to jest ta kozera ? albo te pal go licho czy piate koło u wozu bo te piate koło jest potrzebne przecież albo czwarta kompania albo inne takie ??

D
DW

Jakieś 45 lat temu, we wschodniej Polsce (okolice Krasnegostawu), w czasie gry w karty podstawowym było pytanie: jaki kozyr ? masz kozyra ? nie mam(już/więcej) kozyrów :)
pzdr
DW

P
Puszek

Chciałbym zwrócić uwagę Szan. Pana Profesora, w kontekście powyższej zbitki, że jest ona ponoć nie do przebicia podobnymi, które Pan Profesor był łaskaw wczoraj zapodać, np. australijski Węgier. Wydaje mi się, że pojęcie włoski bandyta, aliści z członem, że tak powiem profesjonalnym, przebija naszego, zacnego polskiego Żyda.

Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3