Rzecz o języku: Alternatywa

Jan Miodek
Jan Miodek
Jan Miodek Fot. Tomasz Hołod
W"Konformiście" Alberta Moravii - w przekładzie Zofii Ernstowej - znajduje się fragment: "Należy dokonać wyboru: albo odbyć spowiedź całkowitą, albo ograniczyć się do spowiedzi częściowej. Chociaż nie był ani praktykujący, ani wierzący, skłaniał się do pierwszej alternatywy". Ja ostatnie zdanie sformułowałbym inaczej: "Opowiadał się za pierwszą możliwością".

Alternatywa bowiem - z łac. alternus "przemienny, występujący na przemian" - to dla mnie ciągle "istnienie dwu wyłączających się możliwości, sytuacja wyboru między dwiema wyłączającymi się wzajemnie możliwościami", np. "Mam alternatywę - albo pójdę na mecz, albo odwiedzę znajomych". W cytacie z powieści Moravii alternatywą jest sytuacja wyboru między spowiedzią całkowitą a częściową. Bohater powinien się opowiadać - tradycyjnie - za pierwszą możliwością, a nie alternatywą.

Współczesne słowniki, przytaczając tradycyjną definicję alternatywy, dopowiadają już jednak, że potocznie utożsamiana jest ona z jednym ze swych członów, czyli z jedną z możliwości. Ja dopowiedzieć mogę, że stało się tak w wielu językach indoeuropejskich. W tekście przetłumaczonej na polski powieści utożsamienia alternatywy z możliwością nie traktowałbym dlatego w kategoriach wielkiej poprawnościowej przewiny. Rygorystyczniejszy i zachowawczy byłbym natomiast wobec tekstu naukowego, zwłaszcza z dziedziny szeroko pojętej logiki czy semantyki.

Bardzo rażące są też "dwie alternatywy" w zdaniach typu: "Mam dwie alternatywy - albo pojadę w góry, albo nad morze". Przypominam: "Mamy alternatywę - albo wyjazd w góry, albo nad morze" lub "mamy dwie możliwości - albo wyjazd w góry, albo nad morze". Znajdujemy się zatem w sytuacji alternatywnej, czyli "dopuszczającej jedną z dwu możliwości".

Skoro pierwszą część dzisiejszego odcinka poświęciliśmy ewolucji znaczeniowej łacińskiej z pochodzenia formy, w drugiej zajmijmy się fonetycznym zniekształceniem wyrazu niemieckiego. Otóż w znaczeniu "ujednolicać, podciągać do jednego wzoru, poziomu" powinno się używać czasownikowego brzmienia glajchszaltować, bo "ujednolicać, podciągać do jednego wzoru, poziomu" to po niemiecku gleichschalten - z głoskowym połączeniem "szalt". Czytam więc np. w książce "Akceptacja w komunikowaniu się" mego kolegi - wrocławskiego germanisty prof. Lesława Cirki: "Inni filolodzy traktują to jako przejaw glajchszaltowania językowego społeczeństwa", "Celem tego rozdziału było wykazanie, jak niebezpieczna może być myśl, by glajchszaltować, zamiast dopuścić wielość". Tymczasem w pewnej powieści współczesnej znajduję fragment z połączeniem głoskowym "szacht", a nie "szalt": "Bo Niemcy przerabiali Górny Śląsk w naziemno-podziemny kopiec, przynaglali ludzi dla swoich wojowniczych potrzeb i ludzie musieli mrówczeć, glajchszachtować się, uczyć podległości wyzyskowi". Przyznam się Państwu, że i mnie się zdarzyło kiedyś w telewi-zyjnym "Słowniku polsko@polskim" użycie "glajchszachtowania" zamiast glajchszaltowania; tak się zająłem wywodem znaczeniowym odnoszącym się do tej formy, że puściłem w świat błąd fonetyczny.

Wracając zaś jeszcze do ostatniego cytatu literackiego, muszę powiedzieć, że "przynaglanie dla wojowniczych potrzeb" zamieniłbym na "przynaglanie DO wojowniczych potrzeb", a frazę "uczyć podległości wyzyskowi" - na "uczyć podległości WOBEC wyzysku".

Flesz: Wegańskie ubrania. Made in Poland

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3