Prof. Jan Miodek: Wróciłem ze Stróż

prof. Jan Miodek
prof. Jan Miodek
prof. Jan Miodek
Kiedy jeden z ostatnich szlaków wykładowo-odczytowych prowadził mnie do leżącej niedaleko Nowego Sącza miejscowości Stróże, zastanawiałem się przez cały czas, jakim to wariantem fleksyjnym posługuje się tamtejsza ludność w drugim przypadku gramatycznym: czy (ze, do) Stróżów, czy (ze, do) Stróży, czy (ze, do) Stróż? Dzieliło mnie od celu podróży jeszcze kilkadziesiąt kilometrów, gdy mogłem się przekonać, że obowiązująca jest postać bezkońcówkowa, czyli (ze, do) Stróż.

Przylega ona formalnie do serii takich dopełniaczy nazw miejscowych, jak np. (z, do) Bobrownik, Łagiewnik, Psar, Miedar, Piekar czy Obornik, a także Gołąbek, Lasek, Maczek, Ząbek, Marek.
Stróże wraz z przywołanymi tutaj Bobrownikami, Łagiewnikami, Psarami, Miedarami, Piekarami i Obornikami należą do tzw. nazw służebnych. Były one pierwotnie określeniami ludzi, którzy zobowiązani byli do świadczenia usług: do okresowego stróżowania w grodach panującego, do hodowli bobrów, do produkowania łagwi – beczek, baryłek do napojów, do pilnowania psów łowczych, do produkowania miedu (późn. miodu), do usług piekarskich, do zajmowania się oborą książęcą.

Gdyby wszystkie te formy utrzymały status określeń osobowych, miałyby z pewnością przy sobie końcówkę –ów: Stróżów, Łagiewników, Psarów, Miedarów, Piekarów, Oborników – jak sadowników, ogrodników, górników, gwarków, hutników itp. Zmiana kategorii znaczeniowej sprzyjała utrwaleniu się deklinowania z bezkońcówkowym dopełniaczem: Stróż, Łagiewnik, Psar, Miedar, Piekar, Obornik – odróżniającym nazwy miejscowe od rzeczowników osobowych.

Także druga z przytoczonych wyżej serii dopełniaczowych – Gołąbek, Lasek, Maczek, Ząbek, Marek – pokazuje, jak silnym mechanizmem w odmianie wyrazów jest tendencja do fleksyjnego zróżnicowania form tak samo brzmiących, lecz co innego znaczących: do Gołąbek (miejscowości) – bo gołąbków (ptaków, przez małe „g”), do Lasek – bo lasków, Maczek – maczków (polnych, czerwonych), do Ząbek – ząbków (białych, w jamie ustnej), do Marek (miejscowości) – Marków (mężczyzn o imieniu Marek).

Na tej samej zasadzie funkcjonują pary: świata – Nowego Światu (ulicy w Warszawie), Turka (członka narodowości tureckiej) – do Turku (miejscowości koło Konina), Urana (planety) – uranu (pierwiastka chemicznego), Plutona (boga, planetoidy) – plutonu (pierwiastka chemicznego, oddziału wojska), przypadka (gramatycznego) – przypadku (zdarzenia).

Wideo

Komentarze

Komentowanie artykułów jest możliwe wyłącznie dla zalogowanych Użytkowników. Cenimy wolność słowa i nieskrępowane dyskusje, ale serdecznie prosimy o przestrzeganie kultury osobistej, dobrych obyczajów i reguł prawa. Wszelkie wpisy, które nie są zgodne ze standardami, proszę zgłaszać do moderacji. Zaloguj się lub załóż konto

Nie hejtuj, pisz kulturalne i zgodne z prawem komentarze! Jeśli widzisz niestosowny wpis - kliknij „zgłoś nadużycie”.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie