Prof. Jan Miodek: Ceregiele

Prof. Jan Miodek
prof. Jan Miodek
prof. Jan Miodek
Ceregiele to "zbyteczne, konwencjonalne grzeczności; ceremonie, korowody" (zbędne ceregiele, robić z czymś ceregiele, bez ceregieli mówił wszystkim po imieniu), "nieszczere wymawianie się, wysuwanie nieistotnych zastrzeżeń, skrupułów, certowanie się" (zrobić coś po długich ceregielach, z wielkimi ceregielami). W dawnej polszczyźnie ceregiele oznaczały też "łaszek niewieści, upominek" ("Zaraz jej pośle pierścień abo ceregiele" - z XVII w.). A jakie jest pochodzenie tego dość dziwnie brzmiącego słowa?

Wywodzi się ono z niemieckiego Zierereien (czyt. "cire-rajen"). Zanim zaś przyjęło ostateczne brzmienie, prze-szło przez fonetyczne fazy: cereleje i cerejele. I zauważmy teraz: w formie niemieckiej mamy podwojone r - r, które w polszczyźnie zamieniano na r - l, r - j i w końcu na r - g. To znamienny proces tzw. dysymilacji - rozpodobnienia jednakowych spółgłosek w wyrazie. A jej przykłady można mnożyć!

Oto kartofel, który także przyjęliśmy z języka niemieckiego, ten zaś zapożyczył go z włoskiej trufli - tartufo, tartufolo. I w tym słowie doszło więc już na drodze z włoskiego do niemieckiego do rozpodobnienia t - t na k - t.

Pierwotny biszkokt - od łac. bis + coctuc "dwukrotnie gotowany" - to dzisiejszy biszkopt z dysymilacją k - k na k - p (biszkokt - z powtarzającym się w nim k - rejestruje jako wariant biszkoptu jeszcze wydany tuż przed II wojną światową Trzaski, Everta i Michalskiego "Słownik języka polskiego" opracowany pod red. prof. Tadeusza Lehra- -Spławińskiego).
Prymarne dostatczanie, logicznie wywiedzione od rzeczownika dostatek (jeszcze w XVI stuleciu Jan Kochanowski pisał o dostatczaniu zboża przez spichlerze), zostało zamienione na obowiązujące dziś dostarczanie (t - t wymienione na t - r).

Zjawisko dysymilacji fonetycznej łatwo zauważymy, przypatrując się takim parom wyrazowym, jak np. ludwisarz - z niem. Rothgiesser, folwark - z niem. Vorwerk czy Małgorzata - Margarita (z gr. margarites - "perła").

Z łacińskim rzeczownikiem barba "broda" związany jest średniołaciński barbarius - "cyrulik, golibroda". Do nie-go, oczywiście, nawiązuje francuski barbier. Ale już w języku niemieckim obok zgodnej z oryginałem postaci Barbier występował Balbier - z roz-podobnioną parą głoskową l - r. Nasi przodkowie przejęli od zachodnich sąsiadów oba te brzmienia, ale ostatecznie utrwalił się balwierz (później wyparty przez fryzjera proweniencji francuskiej).

Peregrynacja - dawn. "wędrówka, podróż" - to kontynuacja łacińskiej formy peregri-natio "podróż", obok której funkcjonował peregrinus "podróżnik". Ale już w ludowej odmianie łaciny znany był również pelegrinus - z rozpodob-nioną parą l - r. I do tego wariantu z l - r nawiązali Germanie, utrwalając w staro-górnoniemieckim brzmienie Piligrim, od którego pochodzi nasz pielgrzym (stąd i pielgrzymka, a w języku niemieckim seria wyrazowa Pilger, Pilgerfahrt, Pilgerschaft, pil-gern).

Jak widać, kryteria brzmieniowo-estetyczne zawsze odgrywały w zachowaniach językowych ważną rolę - często ważniejszą niż porządek formalno-logiczny poszczególnych słów.

Prof. Jan Miodek w internecie - kliknij i zobacz

FLESZ: Polacy żyją krócej. Co nas zabija?

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3