Jan Miodek: Półtrzecia roku

Jan MiodekZaktualizowano 
Fot. Tomasz Hołod
W"Buddenbrookach" Tomasza Manna - w tłumaczeniu sprzed kilkudziesięciu lat Ewy Librowiczowej - znajduję dwie następujące konstrukcje: "Minęło półtrzecia roku" i "Wyjął był ze skórzanej teki zeszyt i pochylony pisał swym cienkim drobnym pismem". Co to jest półtrzecia roku? - zapyta użytkownik współczesnej polszczyzny. Jaka była funkcja czasownikowych form typu wyjął był?

Liczebnik półtrzecia znaczy tyle, co "dwa i pół", a zatem w tekście powieści Manna chodziło o minione dwa i pół roku. Przez wieki funkcjonował w naszym języku szereg półwtora, półtrzecia, półczwarta, półpiąta itd. - w znaczeniu "jeden i pół", "dwa i pół", "trzy i pół", "cztery i pół". Ostała się z tego tylko postać półwtora, uproszczona fonetycznie do brzmienia półtora. Reszta - odeszła w językową przeszłość, okazała się komunikacyjnym balastem.

Z owym półtora mają rodacy ciągłe problemy, notorycznie mieszając rodzaje gramatyczne. A wydawałoby się, że to zupełnie proste: półtora roku, półtora miesiąca, półtora tygodnia, półtora litra - w rodzaju męskim, ale półtorej minuty, półtorej godziny, półtorej sekundy, półtorej doby - w rodzaju żeńskim.

A skoro się tu pojawił liczebnik półtrzecia - "dwa i pół", dopowiedzmy, że nie zachował się także w języku polskim morfologiczny ciąg samokilk, samowtór, samotrzeć, samoczwór, samopiąć o znaczeniu "ktoś z kilkoma towarzyszącymi osobami", "ktoś z jedną osobą towarzyszącą", "ktoś z dwiema towarzyszącymi osobami" itd. Obcujemy tylko z tytułem znanego układu rzeźbiarsko--malarskiego "Święta Anna Samotrzecia". Samotrzecia, bo towarzyszą jej dwie osoby: córka Maria i wnuk Jezus.

Przed paroma tygodniami znalazłem też modelowe pod tym względem zdanie w "Czerwonych i czarnych" Stendhala w tłumaczeniu Tadeusza Boya-Żeleńskiego: "Niebawem wszedł król samotrzeć z panem de la Mole i wielkim ochmistrzem".

Przejdźmy teraz do syntagm typu wyjął był, poszedł był, kupił był itp. I one wyszły z codziennego obiegu komunikacyjnego. Należały zaś one do kategorii tzw. czasu zaprzeszłego (łac. plusquamperfectum), wprowadzającego do tekstu znaczeniowe uściślenie: oto z dwu czynności wykonywanych w przeszłości jedna była wcześniejsza - najpierw wyjął był zeszyt, a potem pisał (przykład z "Buddenbrooków"). Gramatyki mówiły o wskazywaniu przez plusquamperfectum następstwa czasów (łac. consecutio temporum).

Kiedy podczas jednego z wykładów inauguracyjnych mówiłem o wymarłych kategoriach gramatycznych, jeden z uniwersyteckich profesorów matematyki wyraził w prywatnej rozmowie żal, że odeszły one w przeszłość, a były tak precyzyjne. W historii języka zawsze ścierają się i zarazem dopełniają dwie tendencje: do precyzji i do ekonomiczności - odpowiedziałem. W wypadku przywołanych tutaj form gramatycznych silniejsza okazała się ta druga.

polecane: Wyniki wyborów parlamentarnych 2019

Wideo

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze 4

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.

Podaj powód zgłoszenia

G
Galina

Kocham pszczółki, co wyprodukowały Miodka.

G
Galina

Kocham pszczółki, co wyprodukowały Miodka.

C
Cicha Wielbicielka

i już.

m
mboro

Liczebniki w tej formie ostały się w heraldyce, ale jest to nauka, gdzie archaizmy "trzymają się" świetnie. Język blazonowania (opisu herbów) jest tego najlepszym przykładem. W herbie Pilawa widnieje półtrzecia krzyża w polu błękitnym. Pozdrawiam serdecznie.

Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3