Jan Miodek: Dlaczego w pęsecie "e" z ogonkiem?

Jan MiodekZaktualizowano 
Pęseta - pochodząca od francuskiego wyrazu pincette - to "małe szczypczyki o sprężystych ramionach, zakończone tępo lub ząbkami, służące do chwytania, ujmowania lub usuwania czegoś, używane w medycynie, kosmetyce, technice". Skoro jest to słowo obcej proweniencji, to czemu obowiązuje w nim "e" z ogonkiem, odpowiadające "e nosowemu", dźwiękowi typowo polskiemu, które inne języki słowiańskie pozamieniały na dźwięki ustne? - pyta Pan A.R. z Mikołowa.

Bo jest to tzw. zapożyczenie akustyczne, nawiązujące do oryginalnej francuskiej wymowy "pęset" (z akcentem na sylabę ostatnią), a Francuzi samogłoski nosowe mają, które można np. przeciwstawić zapożyczeniu graficznemu impas, odpowiadającemu w polszczyźnie francuskiemu zapisowi impass, a nie oryginalnemu brzmieniu "ępas" (też, oczywiście, z przyciskiem na ostatnią sylabę). Poza tym w piśmie niemożliwe jest na początku wyrazu "ę", w _pęsecie _natomiast wszystko nosowości sprzyja. A dlaczego?

Ano dlatego, że "s" to spółgłoska szczelinowa, taka jak "f", "w", "z", "sz", "ż", "ś", "ź", "ch", a przed nimi pełna nosowość samogłosek "ę" i "ą" jest zawsze zachowywana: pęseta - _tak jak _męski, mąż, mężczyzna, wąski, węzizna, dziąsło, gęś, ukąsić, węch, wąchać, wąwóz. Mało tego! - Gdy w wyrazach pochodzenia obcego po obowiązujących w piśmie połączeniach głoskowych "-an-", "-am-", "-en-" występuje spółgłoska szczelinowa, my, Polacy, mamy naturalną skłonność do wyartykułowania samogłoskowego dźwięku nosowego: _awans, pasjans, fajans, kwadrans, komfort, sens, enzym, benzyna _to w naszych ustach "awąs", "pasjąs", "fająs", "kwadrąs", "kąfort", "sęs", "ęzym", "bęzyna".

Na końcu słów "ą" też zachowuje całkowicie swój nosowy charakter: chodzą, robią, słyszą, idą z tą ładną dziewczyną, "ę" natomiast ma tę nosowość w znacznym stopniu osłabioną: wymowa typu "widzę Ewę i Basię" - z trzema dźwiękami nosowymi w wygłosie - jest nie do przyjęcia; można tu zrealizować fonetycznie dźwięk czysto ustny, czyli "widze Ewe i Basie" albo znacznie tę nosowość osłabić.

Przed spółgłoskami zwartymi, czyli "p", "b", "t", "d", "k", "g", oraz zwarto-szczelinowymi "c", "dz", "cz", "dż", "ć", "dź" samogłoski nosowe wymawiamy jako połączenia samogłoskowego dźwięku ustnego i spółgłoskowego nosowego upodobnionego do następującej zwartej czy zwarto-szczelinowej: kąpiel, sęp, ząb, zęby, kąt, którędy, bąk, węgiel, więc, pączek, pięć, piąty _to w naszych ustach "kompiel", "semp", "zomp", "zemby", "kont", "którendy", "bonk", "wengiel", "wienc", "ponczek", "pieńć", "pionty".
Dwa są najczęstsze uchybienia przeciwko normie ortofonicznej odnoszącej się do samogłosek nosowych. I tak bardzo wielu Polaków wygłosowe "ą" wymawia jak "-om" (nieszczęsne "chodzom", "robiom", "słyszom", "idom z tom ładnom dziewczynom"), a nie mniejsza ich grupa ma skłonność do artykułowania zarówno "ą" na końcu słów, jak i w środku przed spółgłoskami szczelinowymi w postaci połączenia głoskowego "oł" ("chodzoł", "robioł", "słyszoł", "idoł z toł ładnoł dziewczynoł", a także "mołż", "dziołsło", "wołż" - _mąż, dziąsło, wąż
).

polecane: FLESZ: Ekologia na co dzień: 6 mitów, w które wierzymy

Materiał oryginalny: Jan Miodek: Dlaczego w pęsecie "e" z ogonkiem? - Gazeta Wrocławska

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze 5

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.
m
melkor

Można napisać "pinceta" (jest to prawidłowa, alternatywna pisownia), ale wymawia się zawsze "pęseta". Proponuję zajrzeć do słownika PWN.

zgłoś
p
prof. Dżemik

Tak na prawdę, piszę i mówi się PINCETA!

zgłoś
p
prof. Dżemik

Tak na prawdę, piszę i mówi się PINCETA!

zgłoś
d
dyl

Miodek wyraźnie ma dziś gorszy dzień

zgłoś
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3