Dłużnik bez majątku – czyli skarga pauliańska w teorii i praktyce

Materiał informacyjny
Skarga pauliańska to narzędzie, dzięki któremu można dochodzić spłaty długów w sytuacji, kiedy dłużnik przeniósł swój majątek na inne osoby, aby uniknąć egzekucji. Co to oznacza w praktyce?

Za zaciągnięte zobowiązanie dłużnik odpowiada całym swoim majątkiem – zarówno obecnym, jak i przyszłym. Zdarza się jednak, że osoba zadłużona wyzbywa się własnego majątku na rzecz osób trzecich i rodziny, dzięki czemu zyskuje status niewypłacalnej, a egzekucja komornicza staje się bezskuteczna. Wierzyciel jednak nadal może działać, zwłaszcza gdy są przesłanki ku temu, że dłużnik przeniósł swój majątek na inne osoby, by uciec przed zobowiązaniem. Z pomocą przychodzi instytucja, której korzenie sięgają jeszcze prawa rzymskiego – skarga pauliańska umożliwiająca przeprowadzenie egzekucji ze składnika majątku dłużnika, który traktowany jest tak, jakby nigdy nie został zbyty.

Skarga pauliańska – co to jest?

Skarga pauliańska (z łac. actio Pauliana), znana też jako roszczenie pauliańskie, to nic innego jak dokument służący do zaskarżenia przez wierzyciela działań podjętych przez dłużnika, które w jego mniemaniu są szkodliwe i celowo utrudniają skuteczne przeprowadzenie egzekucji. Wierzyciel stwierdza w dokumencie, że staje się pokrzywdzony praktykami dłużnika i może odzyskać szansę na dochodzenie wierzytelności. Dodajmy, że wierzytelność musi być pieniężna, zatem może to być wierzytelność o zwrot pożyczki lub też wierzytelność pierwotnie niepieniężna, w których pojawiło się świadczenie pieniężne, jak na przykład roszczenie o zapłatę odszkodowania za wady zakupionej nieruchomości.

Aby skarga pauliańska miała zastosowanie, dłużnik musi działać w sposób świadomy, to jest celowo unika odpowiedzialności za długi i wyzbywa się majątku, aby go zachować. W jaki sposób? Może wyprzedawać swój majątek znajomym, przekazywać jego kosztowne części rodzinie jako darowiznę. Mało tego – również muszą istnieć podejrzenia, że osoba trzecia, nabywająca majątek, wie lub w łatwy sposób może się dowiedzieć, dlaczego dochodzi do wyprzedaży majątku.

Sąd Najwyższy, orzekając w jednym wyroku o skardze paulińskiej, podkreślił, że jej istotą nie jest możliwość skierowania egzekucji do tego, kto posiada majątek dłużnika. Jest to narzędzie do uznania za bezskuteczną dokonanej czynności ubezskutecznienia.

Roszczenie pauliańskie – podstawa prawna

Skarga pauliańska jest uregulowana w kodeksie cywilnym w art. 527-534. Artykuł 527 stanowi, że: Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Zatem, aby wierzyciel mógł skorzystać ze skargi paulińskiej, muszą zostać spełnione trzy główne warunki. Pierwszym z nich jest pokrzywdzenie wierzyciela przez działania dłużnika, których rezultatem jest uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę trzecią. Drugim jest świadomość i celowość działania dłużnika. Trzecim – wiedza lub możliwość dowiedzenia się przez osobę trzecią, jaki cel mają podjęte działania.

Ponadto wierzyciel zaskarża czynność prawną, która została już dokonana, skarga pauliańska nie służy więc do zapobiegania krzywdzie, ale do jej egzekwowania już po fakcie, np. zawarciu umowy kupna-sprzedaży nieruchomości.

Jeżeli sąd uzna, że roszczenie pauliańskie, czyli zaskarżenie działań dłużnika, jest zasadne, wierzyciel może prowadzić egzekucję komorniczą również z przedmiotów, które wyszły z majątku dłużnika, a które są już w posiadaniu innej osoby. W praktyce oznacza to, że osoba, która nabyła od dłużnika nieruchomość i za nią zapłaciła, może ją stracić.

Skarga pauliańska – termin i procedura

Zgodnie z art. 534 Kodeksu cywilnego wierzyciel może skorzystać ze skargi pauliańskiej w terminie 5 lat od dnia dokonania czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzyciela.

Pozytywny skutek odniesie tylko prawidłowo sformułowane powództwo pauliańskie. Żądanie powinno być skierowane do sądu właściwego do rozpoznania sprawy – ustala się go według miejsca zamieszkania pozwanego. Pozwanym jest nie dłużnik, który wyzbył się majątku, ale osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową na drodze umowy kupna-sprzedaży bądź darowizny. Następnie pozew powinien uwzględniać wartość przedmioty sporu – wyznacza ją wartość wierzytelności przysługującej wierzycielowi, nie będzie to zatem wartość zbytego przedmiotu.

Na koniec wierzyciel powinien określić swoje żądanie i domagać się uznania czynności za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela. Nie może żądać unieważnienia umowy ani też nakazać dłużnikowi poddania się egzekucji – nawet jeśli takie żądania znajdą się obok prawidłowo przygotowanego dokumentu, roszczenie może zostać oddalone. Dlatego należy precyzyjnie określić czynność prawną, która ma zostać uznana za bezskuteczną, w tym celu należy powołać się na rodzaj, istotę, formę i strony czynności. Jeżeli czynność ta została dokonana przed notariuszem, podaje się jego imię i nazwisko, nazwę kancelarii i repertorium.

Opłata od pozwu ze skargi paulińskiej

Do 20 000 zł opłata określona jest widełkowo w zależności od wartości przedmiotu sporu (art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Powyżej 20 000 zł opłata wynosi 5% wartości przedmiotu sporu (art. 13 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych).

Pozew o uznanie czynności za bezskuteczną w praktyce

Znane są przypadki, kiedy dłużnicy w obawie przed egzekucją pozbywają się majątku. Aby zrozumieć najczęściej stosowany mechanizm, posłużmy się przykładem odnoszącym się do darowizny:

Osoba A pożycza od osoby B 100 tysięcy złotych. Osoba B wie, że osoba A posiada mieszkanie o wartości około pół miliona złotych, które może stanowić zabezpieczenie pożyczki, więc czuje się bezpiecznie, pożyczając te pieniądze. Nadchodzi termin spłaty, osoba A mówi osobie B, że nie może oddać jej pieniędzy, ponieważ zbankrutowała, twierdzi też, że nie jest już właścicielem mieszkania, ponieważ przekazała je w darowiźnie swojemu dziecku – takim przykładem posługuje się firma ERIF BIG S.A. na swojej stronie poświęconej roszczeniom pauliańskim https://erif.pl/baza-wiedzy/dluznicy-a-skarga-paulianska-sposob-na-odzyskanie-wierzytelnosci/. Jeżeli dłużnik utrzymuje, że wyzbył się mieszkania na rzecz innej osoby w drodze darowizny, ale nadal w nim mieszka, jednocześnie skorzystał z pożyczki, której nie oddaje, można domniemywać, że majątek został przekazany tylko po to, aby uniknąć zobowiązania. Sytuacja staje się niemal oczywista, kiedy osobą trzecią jest dziecko lub ktoś z rodziny (żona, rodzic itd.).

Może się zdarzyć, że osoba trzecia rozporządzi uzyskaną korzyścią na rzecz kolejnej osoby, wtedy powództwo należy skierować przeciwko osobie, na rzecz której rozporządzenie nastąpiło, ale tylko wówczas, jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne lub osoba czwarta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności prawnej za bezskuteczną (art. 531 § 2 k.c.). Tym samym żądanie wierzyciela powinno zawierać uznanie za bezskuteczną czynności prawnej między osoba trzecią a osobą czwartą w stosunku do wierzyciela.

W tym miejscu warto przytoczyć sprawę, z jaką mierzył się Sąd Najwyższy:

Jan K. miał zapłacić z tytułu poręczenia 700 tys. zł ze znacznymi odsetkami. Zniósł jednak małżeńską wspólność majątkową i tak podzielił majątek dorobkowy, że przekazał żonie udziały w kilku krakowskich nieruchomościach. Na wniosek wierzycieli sąd uznał te czynności za bezskuteczne. Powinno to umożliwić egzekucję długu z tych nieruchomości, ale żona sprzedała je Marcinowi W., który jeszcze tego samego roku darował je swojej żonie. W tej sytuacji wierzyciel wystąpił o stwierdzenie bezskuteczności tych dwóch ostatnich umów. Jednak Sąd Okręgowy w Krakowie powództwo oddalił, wskazując, że upłynął pięcioletni termin na wystąpienie ze skargą pauliańską: dłużnik przekazał nieruchomości żonie w lutym 2000 r., a pozew wniesiono we wrześniu 2010 r.
Jednak miał tu wątpliwość, od kiedy liczyć termin na wniesienie skargi pauliańskiej i o rozstrzygnięcie tej kwestii zwrócił się do Sądu Najwyższego. SN wyjaśnił (V CSK 667/14), że przy łańcuchu umów z pokrzywdzeniem wierzyciela należy pozywać ostatniego beneficjenta i zakwestionować ostatnią czynność.

Skarga pauliańska pozwala zakwestionować czynności prawne, nawet jeśli dłużnik dysponuje umowami sprzedaży, rachunkami, oświadczeniami czy aktami notarialnymi. Jeśli istnieją podejrzenia, że transakcja jest fikcyjna lub czynności odpłatne mają nadać osobie zadłużonej status niewypłacalnej, wówczas wierzyciel może (i powinien) skorzystać z prawa do zaskarżenia jego działań.

Źródła:

  • https://www.gazetaprawna.pl/encyklopedia/prawo,hasla,345405,skarga-paulianska.html
  • https://www.i-kancelaria.pl/publikacje/skarga-paulianska-aspekty-praktyczne/
  • https://wojciechrudzki.pl/spory-sadowe/skarga-paulianska/
  • https://www.rp.pl/W-sadzie-i-urzedzie/302039906-Skarga-paulianska-wyscig-wierzycieli-z-dluznikami.html
  • https://www.parp.gov.pl/component/content/article/57058:skarga-paulianska-praktyczne-narzedzie-prawne-ochrony-wierzyciela-w-razie-niewyplacalnosci-dluznika
  • https://www.arslege.pl/skarga-paulianska-actio-pauliana/k9/a5065/
  • https://kredyt-dla-zadluzonych.pl/skarga-paulianska-co-to-jest-jakie-zmiany-w-2019/
  • https://pl.wikipedia.org/wiki/Skarga_paulia%C5%84ska#Instytucja_skargi_paulia%C5%84skiej_a_ius_ad_rem_(art._59_k.c.)
  • https://podatki.gazetaprawna.pl/artykuly/1118519,zastosowanie-skargi-paulianskiej-jest-konstytucyjne.html
  • https://strefabiznesu.pl/czym-jest-skarga-paulianska-przeslanki-i-jej-elementy/ar/12974872

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3