Dlaczego wielu rodaków mówi "swetr"

Jan MiodekZaktualizowano 
Tomasz Hołod
W jednym z numerów katowickiego miesięcznika "Śląsk" ukazał się artykuł, którego autorem był Wojciech Szwiec, w innym natomiast tekście pojawiło się nazwisko śląskiego kompozytora, dyrygenta i profesora Jana Wincentego Hawela. Obie osobowe nazwy własne zasługują na historycznojęzykowy komentarz

Pierwsza z nich zachowała pierwotne brzmienie dzisiejszego wyrazu szewc, ściśle nawiązujące do budowy tego rzeczownika w czasach prasłowiańskich. Pisał Mikołaj Rej w XVI wieku: "Szwiec, kiedy się na skóry zadłuży", a jeszcze i we fraszkach mieszczańskich z wieku XVII można przeczytać: "Nuż szwiec za buty taler, a za safian trzy". Dlaczego prymarny szwiec zmienił się w pierwszym przypadku gramatycznym na postać szewc?

Od porządku głoskowego przejętego z czasów prasłowiańskich okazała się silniejsza tendencja do wyrównania tematu fleksyjnego odmienianego przez przypadki wyrazu: ponieważ dawny szwiec w przypadkach zależnych przybierał kształty z tematem fleksyjnym zaczynającym się grupą głoskową szew- (szewca, szewcowi, szewcem, o szewcu, szewcze!), ostatecznie wyparły one mianownikowe brzmienie szwiec.

Warto dodać, że także dzisiejsze wyrazy piesek, sejm, bochenek nawiązują do tematów fleksyjnych przypadków zależnych - od dopełniacza w dół. Ich pierwotne mianowniki natomiast to psek, sjem, bochnek.

A jeśli tak wielu rodaków ma ochotę mówić "swetr" albo "Rzeczypospolita Polska" - zamiast sweter i Rzeczpospolita Polska, to dzieje się tak dlatego, że i oni przenoszą do mianownika brzmienia przypadków zależnych: swetr-a, swetr-owi, swetr-em (temat fleksyjny swetr-), Rzeczypospolitej (z członem Rzeczy- w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku).

Przejdźmy do nazwiska Hawel. Jego graficznym czeskim odpowiednikiem jest, oczywiście, Havel. A jest to brzmieniowy wariant imienia Gaweł - celtyckiego pochodzenia, o znaczeniu związanym z formą ghas-los - "przybysz, obcy" (niektórzy łączą je z łac. Gallus - "człowiek pochodzący z Galii, Galijczyk"). Etymologiczny związek z tym imieniem zachowują takie jeszcze dzisiejsze nazwiska, jak Gawlik, Gawlina, Gawełczyk, Gawełek, Gawełko, Gawliczek, Haweł, Hawełka, Hawliczek.

Gdy mówimy o czeskim pisarzu i prezydencie, nazwisko Havel odmieniamy u nas bez "e" w przypadkach zależnych: Havla, Havlowi, Havlem, o Havlu - tak jak Hegla, Haendla, Mendla. W odniesieniu do górnośląskiego kompozytora, dyrygenta i profesora widzę postacie fleksyjne z "e": Hawela, Hawelowi, Hawelem, o Hawelu. Trzeba to uszanować, bo polska reguła gramatyczna dopuszcza deklinacyjną wariantywność w tym względzie, wskazując jedynie, że sposób odmiany nazwisk z wygłosowym "-el" zależy od stopnia ich zadomowienia w danym kręgu społecznym - rodzinnym, wiejskim, miejskim, ogólnopolskim.

polecane: Flesz: Pszczoły wymierają. Czy grozi nam głód?

Wideo

Materiał oryginalny: Dlaczego wielu rodaków mówi "swetr" - Gazeta Wrocławska

Rozpowszechnianie niniejszego artykułu możliwe jest tylko i wyłącznie zgodnie z postanowieniami „Regulaminu korzystania z artykułów prasowych”i po wcześniejszym uiszczeniu należności, zgodnie z cennikiem.

Komentarze

Ta strona jest chroniona przez reCAPTCHA i obowiązują na niej polityka prywatności oraz warunki korzystania z usługi firmy Google. Dodając komentarz, akceptujesz regulamin oraz Politykę Prywatności.
Nikt jeszcze nie skomentował tego artykułu.
Dodaj ogłoszenie

Wykryliśmy, że nadal blokujesz reklamy...

To dzięki reklamom możemy dostarczyć dla Ciebie wartościowe informacje. Jeśli cenisz naszą pracę, prosimy, odblokuj reklamy na naszej stronie.

Dziękujemy za Twoje wsparcie!

Jasne, chcę odblokować
Przycisk nie działa ?
1.
W prawym górnym rogu przegladarki znajdź i kliknij ikonkę AdBlock. Z otwartego menu wybierz opcję "Wstrzymaj blokowanie na stronach w tej domenie".
krok 1
2.
Pojawi się okienko AdBlock. Przesuń suwak maksymalnie w prawą stronę, a nastepnie kliknij "Wyklucz".
krok 2
3.
Gotowe! Zielona ikonka informuje, że reklamy na stronie zostały odblokowane.
krok 3